มีคนแก่ในบ้านเหมือนมีเด็กเพิ่มขึ้นมา 1 คน เชื่อว่าหลายครอบครัวคงเคยสัมผัสปัญหาคนแก่เอาแต่ใจ เหวี่ยงวีน โดยไม่เคยทราบว่านั่นอาจเป็นสัญญาณของปัญหาสุขภาพจิตในผู้สูงอายุที่เกิดจากความเปลี่ยนแปลงในด้านต่าง ๆ ของชีวิต วันนี้จะชวนมาเข้าใจวัยผู้สูงอายุ ธรรมชาติแห่งการสูงวัยไม่ใช่เรื่องไกลตัว และช่วยให้เราทุกคนได้ตระหนัก พร้อมรับการเปลี่ยนผ่านสู่การสูงวัยได้อย่างมีคุณภาพชีวิตที่ดี นำมาซึ่งความสุขและความอบอุ่นภายในครอบครัว

สาเหตุที่ทำให้ผู้สูงอายุมีปัญหาทางสุขภาพจิต

     การที่ผู้สูงอายุมีปัญหาทางสุขภาพจิตได้อาจเป็นเพราะเกิดการเปลี่ยนแปลงในหลาย ๆ ด้านของชีวิต

1. การเปลี่ยนแปลงทางร่างกาย

     ความแข็งแรงที่เคยมี สมรรถภาพในทุกด้านเสื่อมถอยลงตามวัย ส่งผลให้ช่วยเหลือตัวเองได้น้อยลง เจ็บป่วยด้วยโรคที่มาพร้อมกับวัย เช่น เบาหวาน ความดัน ต้อหินต้อกระจก กระดูกและข้อ รวมถึงความสามารถในการจดจำเรื่องราว การเรียนรู้ใหม่ๆ ไม่ได้ดีอย่างเคย

2. การเปลี่ยนแปลงทางสังคม

     จากสถานะหัวหน้าครอบครัว วันเวลาได้พาให้ผู้สูงอายุในบ้านกลายเป็นผู้อยู่อาศัย ลูกสลับบทบาทเป็นเสาหลักในครอบครัว อาจส่งผลให้ผู้สูงอายุรู้สึกไม่มั่นคงในชีวิต รู้สึกหมดความสำคัญและอาจสูญเสียความภาคภูมิใจที่เคยมีในตนเองไปได้

3. การเปลี่ยนแปลงทางจิตใจ

     วัยนี้ต้องพบเจอกับความสูญเสีย พลัดพรากของคู่ชีวิต ญาติหรือเพื่อนสนิท ส่งผลให้เกิดความเศร้า เหงา อ้างว้าง ขาดที่พึ่งทางใจ เมื่อความรู้สึกดังกล่าวสะสมเป็นระยะเวลาหนึ่ง อาจทำให้ผู้สูงอายุเกิดความเศร้าและซึมลง รวมถึงความวิตกเกี่ยวกับความตายของตนเอง

ปัญหาสุขภาพจิตที่พบบ่อยในผู้สูงอายุ

1. โรคนอนไม่หลับ

     โดยปกติแล้วเมื่ออายุมากขึ้นวงจรการนอนจะสั้นลง แต่สำหรับผู้สูงอายุมักมีปัญหาการนอน เช่น ตื่นกลางดึกบ่อยครั้งจากโรคทางกายที่รบกวน เช่น ปวดเมื่อย ท้องอืด หายใจลำบาก แล้วหลับต่อไม่ได้เลย จึงเลือกที่จะงีบช่วงกลางวันทดแทน

2. โรคทางอารมณ์

     เช่น ซึมเศร้า เครียด วิตกกังวลและอารมณ์แปรปรวน กล่าวคือ โรคกลุ่มอารมณ์เกิดจากความรู้สึกว่าตนเองไม่มีคุณค่า เมื่อสูงวัยความเชื่อมั่นในตนเองจะลดลง บางคนต้องพึ่งพิงผู้อื่นเพราะข้อจำกัดด้านร่างกาย บางคนรู้สึกน้อยใจในศักยภาพที่ลดลงตามกาลเวลา จึงต้องใช้ความพยายามในการปรับตัวกับการเปลี่ยนแปลง ทั้งทางด้านร่างกายและจิดใจ แต่เมื่ออายุมากขึ้นความสามารถในการจัดการลดลง ก็มักแสดงออกเป็นความกลัว ย้ำคิดย้ำทำ นอนไม่ค่อยหลับได้

3. ภาวะสมองเสื่อม

     คือ ภาวะที่การทำงานของสมองถดถอยลงสัมพันธ์กับอายุที่เพิ่มขึ้น ส่งผลให้ความจำ การตัดสินใจ การวางแผน การใช้ภาษาหรือความใส่ใจแย่ลง นอกจากจะส่งผลให้มีภาวะความจำที่แย่กว่าปกติแล้วยังส่งผลต่อบุคลิกภาพและอารมณ์อีกด้วย

แนวทางในการดูแลสุขภาพจิตในผู้สูงอายุ

สิ่งสำคัญของการดูแล คือ ความเข้าใจในภาวะอารมณ์ของผู้สูงอายุ

1. ให้ความรักและดูแลอย่างเข้าใจจากครอบครัว

     การพูดคุยถามไถ่เรื่องทั่วไป รวมถึงหาเวลาว่างทำกิจกรรมร่วมกันในครอบครัว เช่น ทานข้าว ทำบุญ ท่องเที่ยว จะช่วยให้ผู้สูงอายุรู้สึกว่าตนเองมีความสำคัญกับคนในครอบครัว นอกจากนี้ควรระมัดระวังคำพูดและท่าทีที่แสดงออกต่อผู้สูงอายุ ไม่ต่อว่าหรือจับผิดในเรื่องเล็กน้อย เพราะอาจทำให้เกิดความรู้สึกน้อยใจได้ง่าย

2. ส่งเสริมคุณค่าในตนเอง

     ผ่านการให้ผู้สูงอายุได้ลงมือทำกิจวัตรประจำวัน เล่าเรื่องในอดีตที่ประทับใจให้ฟัง หรือทำงานบ้านเล็ก ๆ น้อย ๆ ที่ไม่เป็นอันตราย เช่น รดน้ำต้นไม้ ซักผ้าชิ้นเล็ก ๆ เพื่อให้ผู้สูงอายุรับรู้ว่าตัวเขาเองยังมีประโยชน์กับคนในครอบครัว

3. ส่งเสริมการเข้าสังคม

     เนื่องจากเป็นวัยที่เหงาง่าย ต้องอยู่บ้านคนเดียว การส่งเสริมให้ผู้สูงอายุได้ไปชมรมผู้สูงอายุ หรือออกไปพบปะเพื่อนวัยใกล้เคียง ทำกิจกรรมรนันทนาการร่วมกัน จะช่วยให้ผู้สูงอายุได้ผ่อนคลาย ลดความรู้สึกเหงาลงได้

     การดูแลสุขภาพจิตผู้สูงอายุไม่ใช่เรื่องง่ายเพราะต้องอาศัยทั้งความรักความเข้าใจ ความอดทนและการยอมรับกับร่างกายและจิตใจของผู้สูงอายุที่ไม่เหมือนเดิม คนในครอบครัวจึงจำเป็นต้องเข้าใจความเป็นมา เพื่อให้สามารถดูแลผู้สูงอายุได้อย่างเหมาะสมทั้งกายและใจต่อไป อย่างไรก็ตามผู้ดูแลเองก็อาจเกิดความเครียดและความเหนื่อยล้าจากการดูแลทั้งด้านร่างกายและอารมณ์ได้ ดังนั้นควรรู้ขีดจำกัดของตัวเอง หมั่นผ่อนคลายความเครียดเป็นประจำและให้ญาติพี่น้องมาช่วยดูแลต่อ  อย่างไรก็ตามหากรู้สึกแย่จากการดูแลผู้สูงอายุจนไม่สามารถจัดการได้ แนะนำให้พบแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ เพื่อทำการช่วยเหลือต่อไป

      สำหรับใครที่มีความสงสัยเกี่ยวกับอาการ หรือกำลังเผชิญกับปัญหาทางจิตใจ ปัญหาความสัมพันธ์ต่าง ๆ ในครอบครัว คนรัก ไปจนถึงภาวะต่าง ๆ เช่น ซึมเศร้า วิตกกังวล ทุกปัญหามีความสำคัญและจำเป็นต้องได้รับการช่วยเหลือจากผู้เชี่ยวชาญ MENTALMATE พร้อมเป็นผู้รับฟังเรื่องราวและให้คำปรึกษาด้านสุขภาพจิต โดยผู้เชี่ยวชาญทั้งนักจิตวิทยาคลินิกและนักจิตวิทยาการปรึกษาค่ะ

อ้างอิง

• วิไลวรรณ ทองเจริญ. (2554). ศาสตร์และศิลป์การพยาบาลผู้สูงอายุ. กรุงเทพฯ : โครงการตําราคณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล. 
• สํานักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.). (2560). ดูแลผู้สูงอายุสร้างสุขในครอบครัว. กรุงเทพมหานคร: บริษัท โค คูน แอนด์ โค จํากัด
• กรมกิจการผู้สูงอายุ. (2564). ผู้สูงอายุกับเรื่องสุขภาพจิต. [ออนไลน์]. สืบค้นเมื่อ 4 พฤษภาคม 2567 จาก https://www.dop.go.th/th/know/15/412